de villa karamazow 1989
tijdsduur: extralongterm
15-30 jaar
project: boek
afstudeerproject 'De Villa Karamazow'
projectdatum: juni
1991
projectnaam: De
villa karamazow
cliënt: TU
delft
waar: Den
Dolder / Amsterdam 1989.
onderwerp: De
Villa Karamazow Het project Villa Karamazow behelst een onderzoek naar het
mogelijk gebruik van het literaire gegeven in de architectuur. Ontsteld door
de als paddestoelen uit de grond schietende identiteitsloze en onverschillig
ten opzichte van hun lokatie staande dozen, zocht ik naar een mogelijkheid
om het verband te herstellen tussen een gebouw, zijn omgeving en zijn programma.
Door een gebouw of een gebouwdeel een geconstrueerde identiteit te verlenen
zou deze zowel voor de gebruikers als de omgeving betekenis kunnen krijgen.
Een vergelijking met de literatuur, een schatkamer vol geconstrueerde identiteiten
die betekenis krijgen door het verhaal, diende zich aan. Het leek mij interessant
om zo'n verhaal met geconstrueerde identiteiten om te zetten in een architectonische
constructie en te onderzoeken of een verhaal de verbindende schakel zou kunnen
zijn tussen gebouw, omgeving en programma.
beschrijving: In
het verhaal dat ik hiervoor gekozen heb, 'De Gebroeders Karamazow' van Fjodor
Dostojewski, komen personages voor die welhaast echter zijn dan in het echte
leven. Fascinerend aan juist dit boek is dat de zorgvuldig geconstrueerde
personages een transformatie doormaken. In het tweede deel van het boek beschikken
ze niet langer over hun eerst zo herkenbare eigenschappen. Het vraagstuk over
de identiteit wordt hier op een zeer duidelijke manier gesteld. Behoren de
personages in het eerste deel nog tot de negentiende-eeuwse opvatting van
het subject, in het tweede deel vallen zij meer samen met het gefragmenteerde
mensbeeld, dat typerend is voor deze tijd. De architectonische omzetting van
dit gegeven vindt plaats door het ontwerpen van twee villa's waarvan de broers
de fictieve opdrachtgevers zijn. De eerste villa, een landschapsvilla, doet
duidelijk uitspraken over de bewoners. Er heerst continuïteit. De tweede
villa, een stedelijke villa, veronderstelt bewoners zonder eenduidige identiteit;
continuïteit heeft plaats gemaakt voor anonimiteit.
De landschapsvilla - De landschapsvilla van de gebroeders Karamazow is gelegen
in een bosrijk gebied. Een zandverstuiving, een kale vruchteloze plek. In
die leegte een eenzame den; de stamboom. De villa bestaat uit een aantal gebouwtjes
gegroepeerd rond deze boom. Elk van de gebouwtjes wordt bewoond door een broer.
Het Badhuis door de oudste broer, het Werkhuis door de middelste en het Gebedshuis
door de jongste. Het vierde huis, het Walvishuis is hun ontmoetingsplaats.
De gebouwtjes hebben gestalte gekregen door de karakters van de drie broers
te definiëren aan de hand van analogieën, persoonlijke interpretaties,
associaties en secundaire literatuur. Deze karakteristieken worden op hun
beurt omgezet in architectonische constructies, waarin de karakters tot in
het absurde worden weerspiegeld en de tegenstellingen tussen de karakters
tot uitdrukking komen. Hierdoor is de villa meer dan een illustratie van het
boek.
Beschut tussen eikenboompjes op een bemosde heuvel bevindt zich het Badhuis,
het gebouwtje van de oudste broer Dmitri. Inspiratiebronnen zijn het Maritiem
Theater van de Villa Hadriana en de boeken van de Markies de Sade. Met abrupte
wendingen daalt men over een bruggetje, langs de sauna en het zwembad - voor
fysieke reiniging - af naar de intiemere delen van het gebouwtje. De wanden
van de vochtige schemerachtige ruimte leiden je, langs kolommen gevuld met
de persoonlijke bezittingen van Dmitri, naar de haardruimte. De gebouwtjes
van de oudste en de jongste broer worden verbonden door stromend water. Te
zamen vormen deze onderdelen de Watercyclus die het leven symboliseert. De
waterdamp uit de sauna condenseert tegen de glazen bouwstenen, druppelt in
een betonnen goot en stroomt vervolgens naar de rechthoekige vijver. Vandaar
valt het water in een bekken buiten het gebouw. Het waterrad wordt hierdoor
in werking gezet. In het bekken kan het water weer verdampen.
Het Gebedshuis is geplaatst tegen een duinrug met gras en heide. In dit gebouw,
dat behoort aan de jongste, religieuze broer Aljosja, wordt een pelgrimstocht
geënsceneerd die geïnspireerd is op 'The Pilgrims Progress' van
Bunyan, het 'Danteum' van Terragni en tochten langs Italiaanse en Spaanse
kerkjes. Het gebouwtje bestaat uit een gesloten kloosterhof waarin architectonische
elementen betekenisdragers zijn. Doorloop je de route over de twaalftredige
trap, langs de nisjes met glas-in-lood ramen, het spiegelende wateroppervlak,
de tien kolommen en de meditatiecellen, dan bereik je de met blauwe, ruitvormige
tegeltjes bedekte toren. Binnen deze toren vindt op elke verdieping een handeling
plaats die traditiegetrouw verricht wordt bij een bepaalde zonnestand. De
relatie handeling-zonnewende wordt geaccentueerd door de plaatsing en vorm
van de ramen. Eenmaal boven in de toren bij het 'vijfde' raam wordt je een
weids uitzicht geboden over het bos.
Tegenover de strip van het leven, op een kale langgerekte zandheuvel ligt
het Werkhuis, het gebouwtje van de middelste broer Iwan; de zogenaamde strip
van de fixatie. Zijn analytisch denken en lineaire kennisvermeerdering komen
voort uit het fixeren van het leven. Door zich als het ware buiten het leven
te plaatsen vormt de wetenschapper/filosoof zich een overzicht. Maar naarmate
de kennis toeneemt, neemt ook het onbenoembare in omvang toe. Het Werkhuis
bestaat uit drie ateliers die steeds in lengte toenemen en die seriematig
gekoppeld zijn aan de bibliotheekgang die een onbeperkte uitbreiding suggereert.
De in de hoogte toenemende zwarte dozen bevatten de volgende werkruimtes:
1. een donkere kamer, waar beelden worden gefixeerd;
2. een vleermuisobservatorium, waar dag en nacht worden verwisseld;
3. een sterrenwacht, waarmee de aarde gefixeerd wordt ten opzichte van de
sterren (astronomie) en de mens te opzichte van zijn eigenschap- pen (astrologie).
De bibliotheekgang koppelt het Werkhuis aan het Walvishuis.
Het Walvishuis bestaat uit twee gedeelten, de bibliotheek en de eetkamers.
In de bibliotheek kunnen de karakters afdalen om zich geestelijk te voeden.
Als door een walvis opgeslokt voelen zij zich hier beschermd in de ingewanden
van het gebouw. Vanuit het labyrint van boeken lopen sluiproutes naar de vertrekken
van de oudste en jongste broer en eveneens naar de keuken. De begane grond
bestaat uit een grote lege ruimte die uitnodigt tot contemplatie. Met een
laddertje kun je de bibliotheekgang van de middelste broer bereiken.
In het verlengde van de bibliotheek liggen de eetkamers en de keuken. Dit
is de plaats waar, in het eten en gegeten worden, leven en dood bij elkaar
komen ; het is het brandpunt van de villa. De kamer voor avondeten en ontspanning
is afgekeerd van de (stam)boom en biedt uitzicht op een kleine groene weide.
De ontbijtkamer, met openslaande deuren naar de veranda, is op het oosten
gericht. van hieruit is er zicht op de zandverstuiving.
Stedelijke villa - In deze tweede villa, ontworpen voor de broers na hun karakterologische
transformatie, die bewerkstelligd werd door de moord op hun vader, heerst
anonimiteit. Werden in de Landschapsvilla architectonische constructies nog
gekoppeld aan specifieke bewoners, de Stedelijke villa bevat architectonische
constructies voor bewoners met onuitgesproken eigenschappen. De villa bestaat
uit een stapeling van drie gelijkvormige woningen, ingeklemd tussen gemeenschappelijke
ruimtes in de kelder, de begane grond en op het dak. De gevel houdt de stedelijke
wand langs het water in stand. De cilinder, die buiten de onderdelen samenbindt,
blijkt binnen op elk niveau anders. Zij raakt niet de grond, maar wordt gedragen
door vier kolommen die langzaam in de cilindervorm oplossen. Tussen deze vier
kolommen bevindt zich een monumentale trap, die in breedte en plaatsing verwijst
naar een steegje dat ooit het bouwblok doorsneed. Deze komt uit op een plateau
waar de daadwerkelijke verbinding tussen de lagen van de villa is ;de lift.
Het dak bestaat uit de cilinder, die voor een deel gevuld is met water. Over
dit water bevindt zich een draaibaar bruggetje. Komt het bruggetje bij de
opening in de cilinder, aan de zijde van de lift, dan kun je je of laten meevoeren
naar een besloten dakterras en een boven de villa zwevend nisje, of naar een
oplopende nis die toegang geeft tot een open dakterras.
team: ontwerp
boek Christine Rothuizen
